Kaonsel blong ol Minista i apruvum wan niu polisi daerektiv long 3 Mei 2007 finis we hemi talem se long evri Gavman fanksen, we i kavremap olgeta samting olsem miting, risepsen o koktel, i no mas gat eni imported kakae o kakae blong waet man, be i mas gat aelan mo lokol kakae nomo. Polisi ia, we hemi kam aot long trifala Ministri blong Helt, Tred mo Agrikalja, hemi sapotem Vanuatu Nasonal Fud mo Nutrisen Polisi mo hemi leftemap agrikalja sekta mo lokol indastri. Tu, polisi ia hemi sapotem wan long olgeta objektif blong Yia blong Kastom Ekonomi we hemi blong promotem aelan kakae long taon.
Vanuatu Nasonal Fud mo Nutrisen Polisi we Kaonsel blong ol Minista i apruvum long 1986 finis hemi talem se Gavman i mas enkarejem lokol aelan kakae mo diskarejem imported kakae blong waet man olsem wan stampa rod blong leftemap helt blong ol pipol blong Vanuatu. Ministri mo Dipatmen blong Helt i stap ranem fulap aweanes program, ol sevei mo ol narafala aktiviti blong traem blong ajivim tingting ia. Jean Jacques Rory, Helt Promosen Manaja blong Helt Dipatmen i talem se, “Non Communicable Diseases Survey long 1998 hemi soemaot ol alarming helt kondisen we i nogud we oli related wetem ol intake blong kakae we yumi stap konsumem. Fasin ia i mekem se ol hospital mo ol klinik oli mas dil moa wetem ol kronik helt problem olsem high blad presa, sick suka, short win, etc. Hemi soemaot tu se ol komuniti long taon i stap yusum plante ol kakae we i kam ovasi bitim lokol kakae, wei i minim long long-term se bae moa pipol i suffa long ol helt problem we oli related wetem NCD”. Fasen blong kakae kakae blong waet man we i stap kam antap long Vanuatu tedei hemi wan stampa risen we i stap mekem fulap man i sik naoia. Mr. Rory i gohed blong talem, “Kaonsel of Ministas disisen blong servem nomo lokol mo fresh kakae long ol gavman ofisel fanksen hemi kam long raet taem - hemi wan gud disisen mo wan step forward blong save eduketem ol gavman ofisa wetem eim blong helt impruvmen mo wan stret aksen blong ridyusum ol problem blong NCD long long-term”.
Dipatment blong Agrikalja (DARD) mo Jemba blong Komes tu i stap traem blong enkarejem moa man blong kakae aelan kakae blong mekem se i gat dimand blong ol lokol farma oli save gat market blong ol prodakt blong olgeta mo save gohed blong prodyusum moa lokol kakae. Stampa tingting bihaen long polisi ia hemi blong promotem “food self-sufficiency”. Hemia nao hemi bigfala tingting bihaen long dekleresen blong 2001 olsem ‘Yia blong aelan kakae’. DARD hemi mekem wan stetmen we hemi talemaot olgeta rison from wanem nao olgeta i bin sapotem polisi ia:
- Disisen blong Kaonsel hemi stret long tingting blong theme blong 2001, Yia blong Aelan Kakae, we mesej blong hem i blong promotem prodaksen mo enkarejem ol man blong kakae moa aelan kakae.
- Disisen ia hemi sapotem Nasonal mo Rijonal Program blong Food Sekuriti we hemi stat long 2000 afta long Wol Food Samit long 1996.
- Disisen ia hemi stret long olgeta prioriti blong Dipatmen blong Agrikalja, blong ridiusum kakae we hemi kam aotsaed, from we taem yumi kakae lokol kakae hemi mekem ekonomi i kam antap.
- Disisen ia hemi enkarejem ol dif difren varaeti blong krops, kastom fasen blong wokem karen mo hao blong kukum kakae long stael blong bifo we olgeta samting ia i stap go lus.
Long saed blong ekonomi blong yumi, yumi save se yumi mas enkarejem stampa ekonomik sekta blong yumi we hemi agrikalja blong hemi gro. Rod we hemi moa sastenebol blong mekem hemia hemi blong leftemap domestik market fastaem. Sipos ol man ples nomo oli kakae moa aelan kakae, bae hemia i promotem agrikalja sekta blong yumi, mo semtaem bae hemi save ridyusum ol import blong ol kakae blong aotsaed, we bae hemi gat gudfala impakt long “balance of payments” blong kantri.
From ol risen ia, Gavman i promotem tingting blong evriwan i kakae moa aelan mo lokol kakae. Gavmen, tru long endosmen blong Kaonsel blong ol Minista, i soemaot eksampol blong yusum aelan mo lokol kakae nomo long evri fanksen blong hem, olsem ol miting, ol risepsen mo ol koktel. Samfala organaesesen blong Gavman i stap folem tingting ia finis. Eksampol hemi Nasonal Samit blong Self Reliens mo Sastenebiliti we i bin sidaon long Nakamal blong Jif long Julae 2005: long taem ia, organaesing komiti i bin askem ol mama blong komuniti blong Seaside blong mekem kakae blong Samit ia mo yusum aelan kakae nomo. Long taem ia, ol mama i bin yusum aelan mo lokol kakae nomo blong mekem moning ti, dina mo aftenun ti blong samwe 150 patisipen blong 5 dei blong samit ia. Hemia i minim se evri mane we organaesing komiti i spendem long kakae hemi bin go long ol man ples nomo mo long agrikaljka sekta mo i nogat eni mane i bin go aotsaed long kantri blong pem ol imported kakae.
Tru long polisi jenis ia, we hemi daerekli sapotem “Yia blong kastom ekonomi”, bambae Gavman i sevem mane blong hostem ol fanksen blong hem – bambae oli no sas olsem naoia. Mo tu, ol komuniti blong yumi long taon mo long ol vilej kolosap we bambae oli save mekem kakae blong ol miting bambae oli gat daerekt faenensol benefit aot long mane we Gavman i givim long olgeta blong mekem catering long ol fanksen blong hem. Mane bambae i nomo go aotsaed long kantri tru long fasen blong pem ol imported kakae.